Uvaženi gost manifestacije zasigurno je bio i prof. dr. Almir Marić, profesor na Odsjeku za historiju Fakulteta humanističkih nauka Univerziteta „Džemal Bijedić” u Mostaru.
Prof. Marić, koji trenutno obavlja dužnost i urednika časopisa Istraživanja kojeg izdaje Fakultet humanističkih nauka, svojim govorom uveličao je jučerašnju svečanost kao i važnost današnjeg dana.
Uz veliko hvala, njegovo obraćanje prenosimo u potpunosti:
Poštovane dame i gospodo,
Veliko mi je zadovoljstvo što vam se mogu obratiti u ovom svečanom trenutku.
Osnovna intencija mog izlaganja je da prikaže razvoj bosanskohercegovačke historije od srednjeg vijeka do savremenog doba (sa posebnim akcentom na savremenu nezvisnost).
Bosna i Hercegovina je od svog nastanka do danas prošla kroz mnoge državnopravne okvire, ali je uvijek zadržala svoju samobitnost i teritorijalni integritet. Prvi spomen Bosne potiče iz sredine 10. stoljeća. Bizantski car Konstantin Porfirogenit navodi, među ostalim, i Bosnu, kao malu zemlju (horion Bosona) oko izvora i gornjeg toka istoimene rijeke. Od tada, pa kroz svih proteklih hiljadu godina, Bosna je neprekidno postojala, bilo u svom užem ili širem okviru. Najveći dio srednjeg vijeka predstavljala je samostalnu banovinu, a zatim i Kraljevinu od 1377. godine kada se Tvrtko I Kotromanić krunisao za prvog bosanskog kralja. Osmanskim osvajanjem 1463. Bosna i Hercegovina je ušla u jedan novi kulturno-civilizacijski krug u kojem se formalno-pravno, nalazila skoro četiri i po stoljeća. U tom periodu je u okviru Bosanskog sandžaka, a zatim ejaleta suštinski očuvala svoju posebnost, identitet i kontinuitet imena, što je jako bitno. Austro-ugarskom okupacijom i kasnije aneksijom, BiH je ušla u novi državni i kulturno-civilizacijski okvir, ali je i unutar njega sačuvala osnovne identitetske odrednice iz ranijeg perioda, granice, ime, itd. Unutar dualističke strukture Austro-Ugarske monarhije zauzimala je poseban status, odnosno nije pripojena niti jednoj od te dvije komponente, nego je činila zasebno tijelo, tzv. Corpus separatum.
U društveno-političkim procesima koji su se odvijali nakon završetka Prvog svjetskog rata Bosna i Hercegovina je na valu ideje tzv. Jugoslavizma ušla u sastav novoformirane države Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Prvim Ustavom, ove države (član 135, poznat i kao
„turski paragraf”) prostor Bosne i Hercegovine je, zaslugom Jugoslovenske muslimanske organizacije, tretiran kao jedinstveno područje. Ovaj član je izražavao činjenicu da je još od ranog južnoslavenskog srednjeg vijeka postojao i postoji državnopravni, odnosno političko- teritorijalni konitunuitet BiH. Monarhističko razdoblje bosanskohercegovačke historije je obilježeno sukobima srpskih i hrvatskh političkih elita i njihovim dogovorom u vidu sporazuma Cvetković-Maček 1939. godine na štetu Bosne i Hercegovine. Treba naglasiti da ovaj sporazum zbog općih svjetskih kretanja nikada nije implementiran.
Drugi svjetski rat i antifašistička borba predstavljaju ključne godine sa aspekta savremene bosanskohercegovačke državnosti. Na osnivačkom zasjedanju Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine, njenog ratnog parlamenta, održanom u Mrkonjić Gradu 25. novembra 1943. godine potvrđen je političko teritorijalni kontinuitet Bosne i Hercegovine, odnosno obnovljena je njena državnost. Na neposredno potom održanom drugom zasjedanju Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije, 29. novembra 1943. godine u Jajcu, donesena je odluka o federalnom uređenju nove Jugoslavije, sa Bosnom i Hercegovinom kao jednom od šest ravnopravnih članica buduće federacije. Rukovodstvo NOP-a je odlučilo Bosnu i Hercegovinu uključiti u federativnu Jugoslaviju na prvom mjestu poštujući činjenicu da je Bosna i Hercegovina posjedovala i posjeduje vlastitu
bogatu političku tradiciju, te da, u tom smislu, ideja i praksa njene autonomije imaju duboke historijske korijene. Odlukama koje je ZAVNOBiH donio na svom drugom zasjedanju, održanom u Sanskom Mostu od 30. juna do 2. jula 1944. godine, Bosna i Hercegovina je pravno konstituirana kao država ravnopravnih građana Srba, Bošnjaka i Hrvata, odnosno kao federalna jedinica u svojim historijskim granicama u okviru Demokratske Federativne Jugoslavije.
Sve je to potvrđeno prvim ustavom Federativne Narodne Republike Jugoslavije usvojenim u Ustavotvornoj skupštini u Beogradu 31. januara 1946.
U međuvremenu ZAVNOBiH je na svom trećem zasjedanju održanom u Sarajevu 26-28. aprila 1945. rekonstruisan u Narodnu skupštinu Bosne i Hercegovine. Istovremeno je izabrana i prva narodna vlada Bosne i Hercegovine. Treba naglasiti da se upravo na ZAVNOBiH-u, njegovim razlozima i njegovoj legitimnosti, temelji međunarodno priznanje Bosne i Hercegovine kao samostalne države početkom 1992. godine u granicama koje je imala kao federalna jedinica, odnosno republika bivše Jugoslavije.
Time je Bosna i Hercegovina ušla u novo, socijalističko razdoblje svoje historije, čija su osnovna obilježja značajan privredni, kulturni i naučni napredak i jednopartijski politički sistem, odnosno nedostatak političkog pluralizma.
Ustavom iz 1963. godine dotadašnja Federativna narodna republika Jugoslavija dobila je novi službeni naziv Socijalistička federativna Republika Jugoslavija, a Bosna i Hercegovina je postala socijalistička republika.
Od 60-ih godina 20. stoljeća dolazi i do izvjesne demokratizacije društva koja je omogućila i proces nacionalnog identificiranja i svestranijeg nacionalnog iskazivanja kod svih naroda te afirmacije Bošnjaka/Muslimana u savremenu naciju. Bosna i Hercegovina je saveznim ustavnim amandmanima iz 1971, a zatim i saveznim Ustavom iz 1974. godine dobila, kao i ostale republike, svoju suverenost. Uzimajući u cjelini, ove promjene su dovele do radikalne decentralizacije i fragmentacije političke vlasti u Jugoslaviji. Centralni organi partije i jugoslavenska savezna vlada izgubili su vlast koja je pripala republikama, partijskim republičkim organizacijama, privrednim društvima, pa čak i lokalnoj upravi. Takmičenje i promjenjivi savezi između republika postali su svakodnevna realnost jugoslavenskog političkog života.
Nakon smrti Josipa Broza Tita 1980. godine u jugoslavenskoj federaciji došle su do izražaja mnoge privredne teškoće, a naročito nacionalna netrpeljivost. Kriza je zahvatila i tri institucije koje su imale zadatak da osiguraju funkcioniranje savezne države: Savez komunista, Saveznu vladu i Jugoslovensku narodnu armiju. Nijedna od ove tri institucije nije uspjela preživjeti previranja u periodu od 1991. do 1993. godine. Savez komunista Jugoslavije se raspao u januaru 1990. godine, kao žrtva nepomirljivih razlika između republičkih organizacija od kojih je bio sastavljen. Jugoslavenska savezna država je rekonstituisana u aprilu 1992. godine kao „krnja Jugoslavija” i imala je malo sličnosti sa svojom prethodnicom. Jugoslovenska narodna armija je također prošla kroz transformaciju: počevši u ljeto 1991, JNA je odbacila svoju ulogu branitelja multinacionalnog federalizma i postala je eksponent srpskih nacionalnih ciljeva.
U novembru 1990. godine održani su višestranački parlamentarni izbori u BiH. Tri nacionalne stranke zajedno osigurale su 86% od 240 mjesta u bosanskohercegovačkoj Skupštini.
Nakon referenduma u Sloveniji u decembru 1990. i Hrvatskoj u maju 1991. ove dvije bivše republike su proglasile nezavisnost 25. juna 1991. godine.
Odgovarajući organi SFRJ su uputili zahtjev Evropskoj zajednici da pomogne u rješavanju jugoslavenskog ustavnog i političkog zastoja. Evropska zajednica je usvojila deklaraciju o Jugoslaviji kojom je predložila sazivanje jedne mirovne konferencije o bivšoj Jugoslaviji i uspostavljanje nezavisne međunarodne arbitražne komisije koja bi o tome odlučivala. Takva komisija od pet članova izabranih od članova ustavnih sudova zemalja Evropske zajednice formirana je u jesen 91. godine. Na čelo komisije postavljen je predsjednik Ustavnog savjeta Francuske Robert Badinter. Po njemu je cijela komisija postala poznata kao Badinterova komisija.
Evropska zajednica je 17. decembra 1991. u Briselu objavila deklaraciju kojom je postavila opće kriterije za priznavanje novih država nastalih u istočnoj Evropi raspadom Sovjetskog Saveza i cijelog komunističkog bloka.
Kao krajnji rok za podnošenje prijava za priznanje određen je 23. decembar 1991. godine. Do tog su roka zahtjeve za priznavanje podnijele Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina i Makedonija. Ispred Bosne i Hercegovine Predsjedništvo je uputilo zahtjev.
Badinterova komisija je na osnovu toga 11. januara 1992. objavila Mišljenje o ispunjavanju uslova za priznavanje pojedinih jugoslavenskih republika. Od Hrvatske i Bosne i Hercegovine se tražili da „u potpunosti ispoštuju manjinska prava srpskog stanovništva u skladu sa važećim međunarodnim sporazumima”, te da postojeće granice među republikama moraju ostati nepromijenjenim. U izvještaju je naznačeno da bi se nezavisnost Bosne i Hercegovine mogla prihvatiti samo ako Republika održi referendum o nezavisnosti za sve svoje građane bez ograničenja i pod međunarodnom kontrolom.
Na referendumu održanom 29. februara i 1. marta 1992. građani Bosne i Hercegovine izjasnili su se za samostalnu, nezavisnu i suverenu državu. Skupština BiH je, ponovo uz odsustvo poslanika SDS-a, potvrdila ovu odluku 4. marta 1992. godine. Ovim je ustavnim aktom Bosna i Hercegovina definisana kao suverena i nezavisna država ravnopravnih građana i naroda, Muslimana/Bošnjaka, Srba, Hrvata i drugih.
Na dan početka agresije na Bosnu i Hercegovinu 6. aprila 1992. godine Evropska zajednica je u Briselu priznala državno-pravni subjektivitet Bosne i Hercegovine. Najzad 21, odnosno 22. maja 1992. godine Republika Bosna i Hercegovina je primljena za člana Ujedinjenih naroda. Skupština Republike BiH je 28. 2. 1995. donijela Zakon o proglašenju 1. marta Danom nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine.
Na osnovu svega navedenog, možemo zaključiti da je Bosna i Hercegovina u svim historijskim razdobljima od ranog srednjeg vijeka pa do savremenog doba očuvala kontinuitet svoje državnosti, imena, granica i pokazala zavidnu opstojnost u najtežim trenucima. O tome, svakako, svjedoči i činjenica da danas obilježavamo ovaj dan!
Hvala na pažnji!
prof. dr. Almir Marić
